Najbardziej znaną wykładnią panteizmu jest system metafizyczny Spinozy. Jako to pokazaliśmy w poprzedni rozdziale, starał się on udowodnić, że bóg i natura sa jedną i ta samą substancją. Że wszystko, co istnieje lub dzieje się w świecie stanowi aspekt lub atrybut boga, a nad to wszystko da się wyjaśnić lub ogarnąć, przez wykazanie w jaki sposów wywodzi się od Boga. W wielkim systemie metafizycznym Spinozy, każde zdarzenie metafizyczne lub psychiczne jest interpretowane jako aspekt jednego z dwóch znanych atrybutów Boga, tj myślu lub rozciągłości. W myśl poglądów Spinozy Bóg nie ma żadnych cech osobowych, ponieważ nie jest bytem niezależnym, ani odrębnym od wszechświata.

Krytyka teizmu

Jednocześnie z próbami konstruowania teologii racjonalnej, zazwyczaj proponowanej w kategoriach teistycznych, rozwijała się równie długa historia cynicznej opozycji przybierającej czasami formę gwałtownych ataków ze strony środowisk mistyków lub fideistów. Wytaczano potężne zarzuty głosząc że proponowane teorie nie spełniają elementarnych wymogów racjonalnego umysłu. Rozmaici myśliciele religijni starali się wykazać, że tylko dzięki rozumowi nie dowiemy się niczego na temat natury Boga.